W kolejnym spotkaniu z teorią wreszcie używamy nabytej wiedzy do całkiem praktycznych zastosowań.

Co to jest transpozycja? O dziwno, sporo nieporozumień narosło wokół tego terminu. A mówiąc prosto: transpozycja to zmiana tonacji piosenki. Tyle. Głównym celem jest znalezienie takiej tonacji , w której wokaliście wygodnie się śpiewa. Czasem może być też łatwiejsza do zagrania na wybranym instrumencie. Możemy być też zmuszeni do transpozycji, jeśli zwyczajnie skończy nam się skala dostępnych dźwięków - na ukulele często niestety to się zdarza.

Rozwiewając pokutującą często wśród początkujących ukulelistów opinię: nie musisz transponować, jeśli znalazłeś chwyty dla gitary i chcesz zagrać na ukulele. Nazwy chwytów pozostają takie same, choć oczywiście na gitarze chwyta się je inaczej.

(Przypis tłumacza: Ale możesz, choć z innego powodu. Tak się składa, że kształt ułożenia palców na strunach gitary będzie pasował do ukulele, jeśli pominiesz nieistnienie dwóch basowych strun. Struny ukulele grają wyżej, dokładnie o dwa i pół tonu. Więc grając na uke tak, jak się nauczyłeś na gitarze transponujesz utwór o dwa i pół tonu do góry, ale zachowujesz wyuczone wcześniej ruchy palców)

Ok, czyli jak to zrobić?

Przesuwamy wszystkie nuty o stałą liczbę półtonów w górę lub w dół. Zarówno pojedyncze dźwięki, jeśli mówimy o melodii, jak i całe akordy w przypadku akompaniamentu.

Prosty przykład. Bluesowy utwór w tonacji C, który chcemy transponować do G. Większość bluesów zawieta trzy akordy: pierwszy, czwarty i piąty z wybranej tonacji (mówiłem, że numerki się przydadzą!). Patrzymy na skalę C – będą to akordy C, F i G7.

Dlaczego G7? Często w bluesie używa się akordów septymowych, np. G7. Więc wprowadźmy od razu i to pojęcie, tylko po to, aby pokazać, że nie mają one znaczenia przy transpozycji. (zaznaczmy, że G7 to akord C z dodaną septymą, nie ma on nic wspólnego z siódmym akordem skali G). Transponujemy tak, jakby to było zwykłe G i do uzyskanego transponowanego akordu dodajemy znów septymę.

Przypominam, po raz kolejny, skalę chromatyczną:

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
A A# /Bb B C C# /Db D D# /Eb E F F# /Gb G G# /Ab

Siedem kroków, czyli siedem półtonów dzieli C od G. Naszym pierwszym akordem będzie G, więc pozostaje podnieść dwa pozostałe również o siedem półtonów. Otrzymujemy C i D7.

A oto tabelka, która zbiera to wszystko do kupy. Nasze dwie skale - C dur i G dur wyglądają tak:

I II III IV V VI VII
C D E F G A B
G A B C D E F# / Gb
Używamy w naszym bluesie akordu I, IV i V. Jakie to będą akordy, zależy od wybranej tonacji. Wszelkie “dodatki” do nazwy akordu – dur/moll, septymy, nony itp pozostają bez zmian (ale oczywiście nie krzyżyki i bemole). Technicznie rzecz biorąc, zapisując w śpiewniku sekwencję akordów moglibyśmy używać cyfr, aby każdy grający mógłby sobie dobrać tonację, która mu odpowiada. A więc, na koniec, dla zupełnych leni, tabelka wszystkich dwunastu skal durowych, do błyskawicznej transpozycji wszystkiego w którąkolwiek z tonacji.
Skala I II III IV V VI VII I
A A B C♯ D E F♯ G♯ A
A# / B♭ A# / B♭ C D D# / E♭ F G A A# / B♭
B B C♯ / Db D♯ / Eb E F♯ / Gb G♯ / Ab A♯ / Bb B
C C D E F G A B C
C♯ / Db C♯ / Db D♯ / Eb F F♯ / Gb G♯ / Ab A♯ / Bb C C♯ / Db
D D E F♯ / Gb G A B C♯ / Db D
D♯ / Eb D♯ / Eb F G G♯ / Ab A♯ / Bb C D D♯ / Eb
E E F♯ / Gb G♯ / Ab A B C♯ / Db D♯ / Eb E
F F G A A♯ / Bb C D E F
F♯ / Gb F♯ / Gb G♯ / Ab A♯ / Bb B C♯ / Db D♯ / Eb F F♯ / Gb
G G A B C D E F♯ / Gb G
G♯ G♯ / Ab A♯ / Bb C C♯ / Db D♯ / Eb F G G♯ / Ab

Dodatek - uzupełnienie dla praktyków

Dodam tutaj parę słów, których w oryginalnym tekście zabrakło, gdyż nie dotyczą w zasadzie teorii. Kiedy mówimy o transponowaniu akordu w górę lub w dół, możemy skorzystać z powyższych informacji - znaleźć nowy akord, zobaczyć w tabeli akordów, jak on wygląda, i grać. Ale przesunięcie akordu to w zasadzie po prostu przesunięcie wszystkich jego dźwięków, prawda? Więc transpozycja "w górę" może się sprowadzać do przesunięcia ręki po gryfie o odpowiednią liczbę prógów - półtonów

Będzie tak w przypadku tych akordów, które nie zawierają pustej struny - wtedy po prostu łapiemy ten sam kształt niżej. Jeżeli pusta struna występuje, to w jej miejsce musimy jednak po transpozycji przycisnąć odpowiedni próg - traktujemy pustą strunę jako przyciśniętą na progu "zerowym".

Oczywiście najbanalniejszą metodą transpozycji w górę jest kapodaster. A w dół już prostych sposobów nie ma, bo miejsce na gryfie do obniżania dźwięków zwykle nam się kończy.

Warto jeszcze zauważyć, że chociaż przesunięcie każdego dźwięku akordu dokładnie o tę samą liczbę półtonów da nam prawidłową transpozycję, to nie wszystkie akordy muszą się tego trzymać. Wynika to z faktu, że sposobów na budowę akordu jest zwykle kilka - dźwieki mogą być w różnej kolejności, niektóre z nich można powtórzyć, niektóre opuścić, a niektóre podnieść wyżej o całą oktawę. Więc nie dziwcie się, jeśli przy transpozycji wychodzi całkiem inny kształt, ufamy tutaj autorom tabel z chwytami, że wiedzą, co robią :)

Dla zainteresowanych szczegółami - wszystko o budowie akordu wyjaśni się w następnym odcinku.